НИҺАЙӘТ, "ТАРИХ ШАҢДАУЫ" ТИГӘН КИТАБЫМДЫ ТАШҠА БАҪЫРЛЫҠ ИТЕП ӘҘЕРЛӘП БӨТТӨМ, ӨҘӨК КИЛДТЕРӘМ.
ЫРЫП ЯҘҒАН ЫРЫНДАРЫБЫҘ.
Инеш. Башҡортҡа йоғошло маңҡортлоҡ сиренән дауа
“Башҡорт әгәр үҙен үҙе маҡтамаһа, уны кем маҡтар ине?!” – тип әрнеүен белдергән мөхтәрәм Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев бабабыҙ. Бында, әлбиттә, башҡортлоғоң менән маҡтаныу түгел, ә үҙеңдең туған башҡорт халҡы тарихын яҡшы белергә тейешлегең, белгәндәрҙән һабаҡ алырға һәм уларҙы ихтирам итергә кәрәклеге тураһында һүҙ бара. Әлхасил, салдарҙан-сал башҡорт тарихына башҡа маһир замандаштары барып етә алмаҫ тәрән төпкөлдәрҙе байҡаған һәм айҡаған бән фәҡирегеҙ ҙә, баяғы бабабыҙ әйтмешләй, бераҙ “маҡтанып”, йәғни ҡайһы бер кереш телле һәм күҙлеләргә үҙемде үҙем танытып алмаҡ иттем.
Оҙон юлдың бер өлөшөн икенсеһенә тоташтырыусы саҡрым бағаналары була. Кешелек донъяһы тарихын бер дәүерҙән икенсеһенә ялғап биргән бөйөк инсаныбыҙ бар. Ул – донъя яратылғандан уҡ ауыҙ-тел ижады рәүешендә ил аңында туплана килгән бөйөк рухи хазинаны үҙенән һуңғы 21-енсе быуатҡа тапшырыусы бөйөк Мөхәммәтша Буранғолов бабабыҙ. Бөтә замандаштарынан да үткер күҙле булғанға һәм күпте белгәнгә күрәлер, уны ғүмере буйына ҡағып-һуғып йөрөттөләр, аҡ ҡағыҙға төшөргәндәрен матбуғатҡа сығартмай ыҙаланылар, “Урал батыр” эпосы өсөн генә лә бөтөн кешелек донъяһы исеменән рәхмәт әйтеп ҡәҙерләйһе урында төрмә артынан төрмәгә ябып башҡайын сереттеләр...
Инде лә икенсеһе. Башҡорттоҡон ғына түгел, донъя халыҡтары мифологияһын һәм яҙма тарихтарын бер юлы үҙенә һеңдергән, шул ҡиммәтле хазинаны үҙе аша 22-енсе быуатҡа үткәреп егерме бер томлыҡ Әҫәрҙәрен яҙған бөгөнгө Йыһат Солтанов та күп йәһәттән тап Буранғолов хәлендә, тик ҙур айырмаһы бар (Аллаға шөкөр!) – төрмәгә ултыртмайҙар, ләкин, миңә үс итеп, тамсы ла гонаһһыҙ ҡыҙым Бикбаева Илмирәне, оҙаҡ эҙәрлекләп йөрөтөп, өс йылға хөкөм ҡылдылар. Халҡым өсөн интегеп яҙған хеҙмәттәремде халыҡҡа еткертмәй томалау, юҡҡа сығарыу өсөн бөтәһе лә эшләнелә. Әммә-ләкин белһендәр: Мөхәммәтша Буранғолдан һуң уға тиң сәсәндәр тыумағандай, минән һуң да минең һымаҡ тәүарихсылар булмаясаҡ. Буранғолдоң ҡулъяҙмалары һымаҡ уҡ, минекен дә тәрән гүргә һалырға, ер менән тигеҙләп, тапап ташларға әҙерҙәр. Ләкин, башҡорттарым, аҡтыҡ сиктә өндәшәм: маңҡорт булмаҫҡа иң шәп дауа – башҡорт тарихын белеү – уҡығыҙ!
Том-том әҙәби әҫәрҙәремдән тыш, тарихты һәм тәүарихтарҙы күп яҙҙым, ҡайһы берҙәренең электрон текстарын интернетҡа ла һалдым. Әммә күңелем тынмай, ошо сәғәттә лә һаман тыуған халҡым тураһында уйланып, тарихыбыҙҙың күптәр белмәгән йәки белергә теләмәгән үтә мөһим дә, ябай ҙа “әлепби”ен биреп ҡалдырғым килә.
1. Бөтөн Ер шары – Иң Юғарылыҡлы Тәүхоҙайыбыҙ Имирҙың беҙгә бүләккә арналған изге Кәүҙәһе Ул. Был хаҡта Әҫәрҙәремдең 11-енсе томында (Книга-Память) бәйән ителгән, бында шул Тәндең бер-нисә ағзаһын ғына аламын.
Хәҙерге Эстәрлетамаҡ ҡалаһы эргәһендәге изге уба-тауҙарыбыҙ (шихандар) – Тәүхоҙайыбыҙ Имирҙың Аталыҡ һәм Әсәлек ағзалары:
Торатау (Тороҡ) – барлыҡ булған тереклеккә йән биреүсе ирлек енси ағзаһы (фаллосы).
Әмбә (Эмба) йылғаһы янындағы Әмбә-уба – барлыҡ тереклекте тыуҙырыусы инәлек енси ағзаһы (йони).
Ҡуштау – барлыҡ булған тереклекте имеҙеүсе әсәлек ҡуш күкрәге. Ҡуш күкрәктең ике имсәк башы бар, төньяҡтағыһы – Йөрәктау, көньяҡтағыһы Шәкетау.
Йөрәктау (Һыйыраҡ-тау) – башбабабыҙ Урал батырҙың имсәк инәһе (имеҙеүсеһе) Буҙанһыйыр (Бизон) йәшәгән төйәк, уға бәжәнәк-башҡорттар табынған.
Шәкетау (Әсәке-тау) – башмамабыҙ Шүлгән матурҙың имсәк Әсәһе (имеҙеүсеһе) Әсә-Бүре йәшәгән төйәк, уға үҫәргән-ҡанлылар табынған. Шулар аша Ҡуштауҙың ике уба араһынан уйҙа ғына тоҫмалланмыш осһоҙ-ҡырыйһыҙ сик һыҙығы үткәрелеп, Евразия ҡитғаһы географик йәһәттән ике өлөшкә бүленгән: ҡитғаның төньяҡ-көнсығыш яртыһы – Тышҡы Башҡорт (бәжәнәк-башҡорттар биләмәһе) һәм көньяҡ-көнбайыш яртыһы Эске Башҡорт (үҫәргән-ҡанлылар биләмәһе). Шул уҡ ваҡытта ошо ике биләмә ҡәүемдәре (бәжәнәк-башҡорттар һәм үҫәргән-ҡанлылар) барыһы ла барыбыҙға йән биреүсе бөйөк хоҙай Тороҡ-Атауға (Торатауға) табынған, уларҙың шул берлек атамаһы Тороҡ (фаллос) булған, шуның билдәһе итеп бабаларыбыҙ муйынға ағастан юнып яһалған тороҡ (фаллос) ишараты аҫып йөрөгән (922 йылда Ибн Фаҙлан күргән башҡорттар), шул “тороҡ”тан – төрөк, төрки тигән дөйөм атама хасил. Күренеүенсә, боронғо төрөк-төркиҙәр – туранан-тура хәҙерге башҡорт халҡының бабалары. Һөҙөмтә бер: ошо заманда шул изге шихандарыбыҙ Торатауҙы, Шәкетауҙы, Ҡуштауҙы, Йөрәктауҙы юҡ итергә яҫҡынған яман сәйәсәт – башҡорт халҡын юҡ итеү сәйәсәте ул!
2. Донъя яратылғандан уҡ дауамланмыш башҡорт тарихында ер йөҙөндә хасил булған һәм юҡҡа сыҡҡан дәүләттәребеҙ бихисап. Шулар араһынан үҫәргән (ырын яҙыуҙарҙағы әс-әр, сәр) башҡорттары төҙөгән һәм бөтөн төркиҙәрҙе (ырын яҙыуҙарҙағы түрк будун) үҙендә берләштергән бөйөк дәүләт Төрки Ҡағанатҡа иғтибар иттертмәксемен. Дәүләттең төп идеологияһы “ер-һыу”ға (үҫәргәндең боронғо исеме – әс-әр йәғни “һыу-ер” тигән һүҙ) табыныу, бөтөн төрөк-төркиҙәрҙе бер бөтөнлөккә (“түрк будун”) туплау. Төрки Ҡағанат етәкселегендә үҫәргәндәрҙең (“әсир”ҙәрҙең – сирҙарҙың) төп роль уйнауы атаҡлы ырынташтарға яҙып ҡалдырылған. Һәр хәлдә, боронғо бөйөк Төрки Ҡағанат – хәҙерге төркиҙәр донъяһының тарихи бөйөк ҡаҙанышы, ғорурлығы. Шул тарихты һәйкәлләндергән Орхон – Селенга ырынташтарының текстарын әлегәсә хәрефмә-хәреф үҙе уҡып биргән башҡа башҡортто белмәйем, ғалим булып йөрөгәндәре лә был изге текстарҙың урыҫ лингвистары күсермәһе (ә улар, башҡорт телен белмәгәс, йыш хаталана) менән генә эш ҡыра. Ошо юлдарҙы яҙыусы мин фәҡирегеҙ генә ул изге ырын яҙыуҙарҙы шәхсән үҙем текләп уҡыным һәм хәрефмә-хәреф бөгөнгө башҡорт яҙыуына күсерҙем. Әммә эшләнгән эш ҡәҙерен белмәйҙәр, күрмәҫкә тырышалар. Үҙемдән һуң саңға әйләндереп тапап ташламаҫтары элек, түбәндәге файлды асып ипләп кенә уҡығыҙ, үҙегеҙгә күсереп тә алығыҙ. Был да шаҡшы маңҡортлоҡтоң профилактик дауаһы.
14.01.2018.
Бөйөк дәүләтебеҙ Төрк ҡағанаты (552 – 745 йй.) заманынан ҡалған Силәнгә — Өргөн (Селенга – Орхон) ырын (рун) яҙмалы ядкәрҙәрҙең 1 хәҙерге башҡорт алфавитына эҙмә-эҙ күсерелеше.
Башҡаларым кеүек үк, байтаҡ йылдар элек яҙылған әҫәр был; уға тотонорға мине, әҙәбиәтсене, дөйөм мәҙәни мохтажлыҡ мәжбүр ҡылды. Эш шунда: бабаларыбыҙҙың атаҡлы ырын-ядкәрҙәрен әлегәсә төрки телле ғалимдарҙан һәм бигерәк тә башҡорттарҙан (һәй, үкенес!) туранан-тура уҡып ҡараған һәм әлеге заман алфавитына теүәл итеп күсереп яҙған инсан юҡ: бөтәһе лә иҫке төрки телгә генә нигеҙләнеп эш иткән, башҡорт телен иҫәпкә алмаған атаҡлы урыҫ ғалимы С.Е. Маловтың (1880 – 1957) билдәле өс хеҙмәтенән һәм шул ғалимдан туҡланыусы мәшһүрә И.В. Стеблеваның “Поэтика древнетюркской литературы и ее трансформация в ранне-классический период” тигән китабынан күсереп шөғөлләнә — шул арҡала ҡайһы бер етешһеҙлектәр үрсеп китә.
Милләтем ҡанбабаларының ядкәрҙәрен йәш быуын милләттәштәрем туған телебеҙ ҡыҫаларында ырындарҙан туранан-тура уҡыһын, уҡырға өйрәнһен, тип, ырын яҙыулы текстың нумерланған һәр юлын нәүбәте буйынса айырым күсереп, аҫтына шул уҡ нумер менән бөтә ырын-хәрефтәрен теүәл рәүештә бөгөнгө башҡорт хәрефтәренә әйләндереп яҙҙым, аҫтараҡ текстың бөгөнгө башҡорт телендәге уҡылышын өҫтәнем. Ырын яҙыу уңдан һулға ҡарай уҡыла, һүҙҙәр бер-береһенән ике нөктә (:) менән айырыла. Интернет битенә урынлаштырыу ҡағиҙәһенә ярашлы, текстағы иҫкәртмәләрҙең тәртип һандары дүрткел йәйәләрҙә күрһәтелеп, шуларға тейешле аңлатмалары төп текст дауамында “Иҫкәртмәләр” тигән киҫәтеү аҫтында төркөмләнде. Туған халҡының һәм ғөмүмән төрки халыҡтарының тарихы менән ҡыҙыҡһыныусы һәр беребеҙ был хеҙмәттән тейешле фәһем алыр, юғары синыф уҡыусыларына һәм студенттарға ла ҡулайлы әсбаб булыр, тип өмөтләнәм.
“Ырын” (рун, руна) – ғәзиз бабаларыбыҙҙың ағасҡа йә ташҡа ырып яҙыу ысулы ул (башҡорт кешеһе әлегәсә ағасҡа ырып биҙәк һала йә яҙа, былар “ырын” тип атала). Үҫәргән башҡорттарының Әсә-Бүрегә табыныусы Әсинә 2 йәки Ашина тармағы 3 нигеҙләгән Бөйөк дәүләтебеҙ Төрк ҡағанаты (552 – 745) заманында Силәнгә 4 йылғаһы (көньяҡлап Байҡал күленә ҡоя) буйында Белге Утан Уҡымышлыһы 5 (бәғзеләр уны “Тоньюкук” тип уҡый) хөрмәтенә һәм Өргөн йылғаһы (Силәнгәгә ҡоя) буйында Көли 6-туған 7 (731 йылда үлгән) батыр иҫтәлегенә уларҙың зыяраттарына 717 – 718 йылдар арауығында ҡуйылған ядкәрташтар шул заман бабаларыбыҙҙың тарихын һәм яҙыу өлгөһөн иң ҙур текстар рәүешендә беҙҙәргә килтереп еткергән иң ҡиммәтле ҡомартҡылар булып тора (ҡағыҙға яҙылған ырын хәрефле китаптарыбыҙҙы, “яҙыҡ” йәғни “яҙыулы” мәжүси дин доғалары һанап, ғәрәп баҫҡынсылары юҡ итеп бөтөргән).
Иҫкәртмәләр:
1 “Ядкәр” тигән боронғо башҡорт һүҙебеҙҙе “йәдкәр” тип боҙоп яҙмауығыҙҙы һорайым.
2 Әсинә (Ашуна) – “әсәнән (ашанан)” – йәғни Әсә-Бүренән тыуған тоҡом тигән мәғәнәлә. Шунан килә Әсә-Бүренең боронғо ләҡәптәре суна (һуна — бүре), шуна (бүре) һәм “бүренән тыуған” үсүн башҡорттары.
3 Үҫәргән ҡәбиләһенең “ата бүренән тыуған” көнбайыш тармағы — Әсүрә (Асура), шунан килә сура-бүре (һоро-бүре), серый-волк, америка ацтектарының зорро (соро-бүре тигәндән), шулай уҡ Әсүрә-ҡан (һоро-бүре ҡаны) – Үҫәргән этнонимы.
4 Силәнгә — ташҡын һыу тигән һүҙ.
5 Белекле, Билгеле Утан (төркиҙәр идара иткән Ҡытай) Уҡымышлыһы (шунда уҡып ҡайтҡан) зат – Илтиреш ҡағандың ике туған апаһы, ә аҙаҡ ҡатыны, Көли-туғандың ҡәбер ташына ырып яҙылған ядкәрҙең авторының, Юллыҡ-туғандың, үгәй әсәһе йәки апаһы.
6 Был исем инде “Ҡолой” тип әйтелә. Иҫке төрки телдә “кө” – дан тигән һүҙ.
7 Туған – хан менән бер туған, принц.
Билдәле булыуынса, Ашина йәғни Үҫәргән ырыуы баһадиры Быуман 8 552 йылда үҙен дәүләт башлығы – ҡаған тип иғлан ҡыла ла тирә-яғындағы ырыу-ҡәбиләләрҙе үҙ ҡулы аҫтына бөрөү өсөн ныҡышмалы һуғыштар алып бара. Һөҙөмтәлә 555 йылға тиклемге көрәштәрҙә бөтә Үҙәк Азия, тип әйтерлек, яулап алына, 571 йылда иһә Төрки ҡағанат сиктәре көнбайышҡа табан Урта Азиялағы Амударъяғаса киңәйә. Әммә эске ҡаршылыҡтар һәм көньяҡ ҡырыйҙағы яуыз дошман Ҡытай ҡотҡоһо арҡаһында ҡағанатта ырыу-ҡәбилә ара болғаныштар (582 – 603) ҡубынып, берҙәм дәүләтебеҙ үҙ-ара дошманлыҡлы ике өлөшкә — Көнсығыш Төрки ҡағанат (Үҙәк Азияла) һәм Көнбайыш Төрки ҡағанат (Урал – Урта Азияла) бүленә.
630 йылда Ҡытай менән һуғышта төркиҙәр еңелеп, ярты быуат буйына Ҡытайға буйһоноп йәшәй. 681 йылда Ҡотлоҡ хан етәкселегендә халыҡ Ҡытай ҡоллоғона ҡаршы баш күтәреп, Көнсығыш Төрки ҡағанат ҡабат тергеҙелә. 693 йылда 9 был Ҡотлоҡ хан үлгәс, урынына ултырған ағаһы Мышы 10 үҙен Ҡапаған 11 ҡаған (693 – 716) итеп иғлан ҡыла, уның заманында Көнсығыш Төрки ҡағанат сиктәре ҡабат Манчжуриянан алып Сырдаръяғаса киңәйтелә, төрки алғасҡылары Сәмәрҡәндкәсә барып етә, ләкин ғәрәптәрҙән еңелә (712 – 713).
Ҡапаған ҡағандан һуң тәхеткә ултырған уның улы Юллыҡтуған, Төрк Белеге ҡаған (716 – 734) ләҡәбен алып, дошман Ҡытай һәм уның берләшмәндәренән дәүләтте ҡурсалау өсөн, үҙенең бер туған ҡустыһы – данлы яу башлығы Көли-туған менән бергә бер туҡтауһыҙ яу йөрөй, бик күп дәһшәттәрҙе еңеп сығалар.
Иҫкәртмәләр:
8 Быуман (ғәҙәттә Бумын тип яҙалар) – дошмандарын быуыусы (Душитель) мәғәнәһендәге ләҡәп, һуңынан Рәсәйҙең Иван IV батшаһын Яуыз (Грозный) тигән кеүек.
9 Л.Н. Гумилев иҫәбе буйынса.
10 Ҡытай яҙыуында Мочжо.
11 Ҡапаған – ҡапаҡ (һәр яҡлап та килешле) тигән һүҙебеҙҙән.
Төрки ҡағанаттың иң ҡурҡыныс һәм төп дошманы, әлбиттә, тарихи әҙәбиәттә (минеңсә, ырындарҙы яңылыш уҡыу арҡаһында) “табгач” 12 тип йөрөтөлгән Ҡытай империяһының хакимлыҡ итеүсе “Төньяҡ Вэй” (“Северная Вэй”) династияһы (батшалар нәҫеле) ул. Шуныһы бик ғибрәтле: Утан 13 тигән был дәһшәтле Ҡытай империяһын, ундағы саф ҡытай династиялы “Һуңғыраҡҡы Йән” (“Поздняя Янь”) дәүләтен 397 йылда тар-мар ҡылып, Ҡытай йылъяҙмаларында “сяньби” 14 тип яҙылмыш үҙебеҙҙең Үҫәргән башҡорттары нигеҙләгән, тәхетендә беренсе император булып шул Үҫәргән башҡорттарының ғәййәр юлбашсыһы Тоб Ағай (ҡытайса Тоба Гуй) уҙаман ултырған; был иһә уның ата-әсәһе ҡушҡан исеме түгел, ә тап хәҙерге башҡорттағы “ил ағаһы”, “ил-аға”, “ил-ағай” тигәнебеҙсә, ололап та хөрмәтләп әйтелмеш ләҡәп булып тора (бында хәҙерге “ил” һүҙен “туб” йәғни тупланмыш халыҡ, түбә һүҙе алмаштырған). Уға дәүләт төҙөшкән һәм империяның етәкселек ҡатламын хасил иткән башҡорт ҡәрҙәштәре лә тап шул ләҡәп буйынса, уның кешеләре рәүешендә, ләҡәбенә исем яһаусы –с ялғауы ҡушылып, Тоб Аға-сы (тобағасы, табғас, табғач) тип йөрөтөлгән дә ырынлы ядкәрташҡа ла шулай яҙылған, тигән фараз әҙәбиәттә нығынған. Шул уҡ ваҡытта ырын яҙыуҙарҙағы “утбғч” йәки “тбғч” һүҙен “утбағыусы” тип уҡыу алымы ла билдәле, был юлдарҙың авторы ла шул алымды ҡуллана. Табғастарҙың тәүге быуын ғүмерендә улар империяның ҡытай этнослы чиновниктарын, дер-һелкетеп, тап сяньби-үҫәргәнсә (төркисә) һөйләшергә, кейенергә, аш-һыу яраштырырға һәм йола тоторға мәжбүр иткәндәр, император һарайында “үҫәргәнлек” шәп модаға әүерелгән. Әммә сяньби-үҫәргәндәр (йәки табғастар) был дәүләт халҡының егерме процентын ғына, ә ҡытайҙар һикһәнен тәшкил иткәнлектән, өсөнсө быуын ғүмерендә үк төркиҙәр ҡытайға әүерелгәндәр ҙә Төрки ҡағанатының ҡан дошмандарына әйләнгәндәр...
Иҫкәртмәләр:
12 Был атама (утбғч) әле һүҙ барған ядкәрташтарҙа ғына сағылып, тикшереүселәр тарафынан дөрөҫ уҡылмай, минеңсә.
13 Тарихи әҙәбиәттә Тан.
14 Сяньби (үсен-би йәки үсер-би, сәрби) – көнсығыш үҫәргәндәрҙең бер өлөшө; Тоба (хәҙерге Тува) төбәгендә уҡмашып йәшәгәнлектән, “тоба” тип тә йөрөтөлгәндәр.
“Сяньби”ҙарҙың ысынлап та Үҫәргән башҡорттары икәнлеген күргәҙмәле дәлилләүсе бик һирәк һәм ҡиммәтле һүрәтте (аҫта теркәлгән) тамаша иттертәйек (ул тап Ҡытайҙы яулап алып хаҡимлыҡ ҡылыусы сяньби-үҫәргәндәр тарафынан эшләнеп, Ҡытайҙа һаҡланып ҡалған). Тимер көплө яу юрғала-рында йән-фарман елеп барыусы ике яугирҙең һул ҡулында дәүләт тыуҙары (флагтары) елберҙәй: береһен – осо дүрт тармаҡлыһын – дәүләттең дүрт юл башлығы хан тотҡан; икенсеһен – биш тармаҡ-лыһын, Үҫәргән ҡәбиләһенең биш ырыу-ара башлығы бей елберҙәтә. Ә иң мөһиме — башҡортлоҡтоң сағыу билдәһе – хандың уң ҡулындағы ҡурай!
Бына ҡайһы замандарҙан уҡ телдән-телгә килеп етеп, хәҙер инде “Ҡаһым түрә” тип аталған йырыбыҙға күсерелеп, рухыбыҙға ҡеүәт бирә ул ҡурай! Әгәр “Ҡаһым” урынына “Тобағай” (Тоба-ағай”) тип йырлаһаҡ, йәбешә лә ҡуя үҙенә:
Тоба-ағай менгән һоро юрғаның, вай, кем,
Маңлайында булыр урайы.
Тоба-ағай фарман биргән саҡта, вай, кем,
Уң ҡулында булыр ҡурайы.
Бер нәмә лә юҡтан бар булмай һәм барҙан да юғалмай!
Шуны иҫкәртеү мөһим: бабаларыбыҙҙың Өргөн – Инәсәй (Орхон – Енисей) ташъядкәрҙәрен башлап өйрәнеүсе сит ил, шулай уҡ Рәсәй ғалимдары, төрки (шул иҫәптән башҡорт) телдәрен белеп еткермәүҙәре арҡаһындалыр, текстарҙағы әсә (әчә) һүҙен яп-яңылыш ир енесе атамаһына ҡайтарып ҡалдыралар, ә төрки авторҙар, әлегәсә, шуларҙыҡын ҡабатлай. Ләкин төрки (шул иҫәптән башҡорт) телдәрҙә әжә — әсә — әчә һүҙҙәре, билдәле ғалим йөмләһе менән урыҫсалатып әйткәндә, түбәндәгеләрҙе аңлата:
1. Мать.
2. Королева.
3. Старшая сестра.
4. Тетка, тетя.
5. Бабка, бабушка.
6. Супруга, жена.
7. Женщина. (Э.В. Севортян. Этимологический словарь тюркских языков. М., 1974. 232 – 233-сө биттәр). Былар иһә ырын текстарындағы шул атамаларҙы һәм ошо хеҙмәт авторының иҫкәртеүҙәрен дөрөҫ аңлай белергә ярҙам итер.
Ошо текста иң аҙаҡтан Оло Яҙыу һәм Кесе Яҙыу текстарының хәҙерге башҡорт әҙәби телендә иркен күсерелеше бирелә.
* * *